10 Օգոստոս, Դշ, Աստվածածնի պահքի Գ օր

Գրքեր

Եղիա մարգարեի պատկերային դրսևորումները

Եղիա մարգարեի պատմությունը գրված է Աստվածաշնչում Թագավորությունների 3-րդ և 4-րդ գրքերում: Նա այն երկու մարդկանցից մեկն է (մյուսը Ենոքն է), որոնց մասին Աստվածաշնչում գրված է, թե երկինք են «փոխադրվել» առանց մահանալու (Ծննդ. 5:18-24): Աստված երկրի վրա Եղիային բազում հրաշագործություններով փառավորելուց հետո հրեղեն կառքով ու մրրիկով տանում է երկինք: Նա բարձրանում է երկինք Եղիսեի աչքի առաջ՝ առանց մարդկային բնական մահով մեռնելու:

Եղիա մարգարեի կյանքի այս դրվագը քրիստոնեական արվեստում իր պատկերավոր արտահայտությունն է գտել Շիրակի կոթողներից մեկի վրա: Այստեղ հանդիպում ենք ինչպես հինկտակարանային, այնպես էլ նորկտակարանային սյուժեների: Կա մի հորինվածք (Թալին, այժմ՝ ՀՊԹ), որը ենթադրվում է՝ «Եղիայի համբարձման» տեսարանն է, քանի որ երևում են երկու թևավոր ձիեր ու դրանց ներքևում պատկերված երկու անիվներ: Բրդաձորի և Օձունի կոթողների վրա նույնպես ընդգրկված են Հին կտակարանից սյուժեներ, այդ թվում և Եղիայի համբարձման տեսարանը: Այս տեսարանին հանդիպում ենք նաև Ագարակի կոթողի (V դ.) վերևի բեկորի վրա, որտեղ պատկերված են հրեշտակը, Հիսուսը և Եղիա մարգարեի կառքը, որով վերջինս համբարձվեց:

Եղիա մարգարեն, ըստ Մաղաքիա մարգարեի, աշխարհի վախճանին դարձյալ պիտի գա երկիր, իբրև նախակարապետը Քրիստոսի երկրորդ գալստյան, այնպես, ինչպես որ Հովհաննես Մկրտիչ Կարապետը դարձավ Տիրոջ առաջին գալստյան: Սա է պատճառը, որ Հովհաննես Մկրտիչն Ավետարանում նմանեցվում է Եղիային և ասվում է, թե նա եկել էր Եղիայի հոգով: Եվ նաև սա է պատճառը, որ պատկերագրության մեջ Եղիան հանդես է գալիս Հովհաննես Մկրտչի հետ, ինչի վառ ապացույցը Աղթամարի Ս. Խաչ եկեղեցու արևելյան ճակատի եզրամասերում գտնվող երկու մեծ ֆիգուրներն են, որոնցից ձախակողմյանի մոտ փորագրված է «Հովհաննես Մկրտիչ», իսկ աջակողմյանի մոտ դարձյալ համանման քարի վրա՝ «Եղիա Մարգարե»: Այս երկու նույնատիպ, արտակարգ չափեր ունեցող սրբաքանդակները պարփակում են պատկերագրական սիստեմը՝ հանդիսանալով ճակատի առավել տպավորիչ, նշանակալից ֆիգուրները: Հովհաննես Մկրտչի դիմաց կանգնած է Եղիան՝ վկայող մարդու հատկանշական դիրքով և նույն դիմաձևով ու համազգեստով: Մարգարեի առաջ ծնկի եկած Սարեփթայի այրու ցուցադրմամբ ավելանում է մի նշանակություն ևս, որովհետև Տիրոջ կողմից Սիդոն ուղարկված Եղիան նույնացվում է Քրիստոսի հետ, իսկ Սարեփթայի այրին հեթանոսների եկեղեցու ներկայացուցիչն է, որ ընդունեց Քրիստոսին, մինչդեռ Սինագոգը հրաժարվեց նրան ճանաչելուց: Այս այլաբանական մեկնաբանությունը հիմնված է Հիսուսի հետևյալ խոսքերի վրա. «Շատ որբևայրիներ կային Եղիայի օրերը Իսրայելի մեջ… բայց Եղիա անոնցմէ մեկուն չղրկուեցաւ, հապա միայն սիդոնացւոց Սարեփթա քաղաքին մեջ որբևայրի կնոջ մը» (Ղուկաս 4:25-26): Աղթամարի Ս. Խաչ եկեղեցու հարյուրավոր բարձրաքանդակներից միայն այս երկուսի մոտ է, որ հատուկ ուղղանկյուն քարեր են թողնված եղել որմածքի մեջ մակագրություններ փորագրելու համար: Լավ հայտնի է, որ հայկական ճարտարապետության մեջ վիմական արձանագրությունները որպես կանոն փորագրվում էին մաքուր տաշված որմածքի վրա, մի մոտեցում, որ պահպանվել է ամբողջ միջնադարի ընթացքում: Սակայն կան առանձին դեպքեր, ինչպես այստեղ, երբ պատի որմածքի մեջ դրվում էին պատի հարթությունից որոշ չափով դուրս եկող քարեր, որոնց վրա էլ գրվում էր արձանագրությունը: Անտիկ ճարտարապետության մեջ լավ հայտնի էին «ծիծեռնակապոչ» այդ քարերը: Այս սովորույթն անցել է նաև հայկական ճարտարապետությանը: Աղթամարում նման քարեր (ուղղանկյուն եզրաձևով) առկա են միայն այս երկու պատկերաքանդակների մոտ: Տարակույս չի մնում, որ այս մակագրություններն ավելացված են հետագայում. նշված պերսոնաժներից շատ ավելի բարձր և կարևոր պերսոնաժներ կան նույն առաջին գոտում, որոնց մոտ չեն էլ եղել նման ելուստավոր քարեր:

Պատկերաքանդակի մի տեսակ կա, որն ունի բարդ կերպավորում և բարդ սիմվոլիկ աստվածաբանական իմաստավորում՝ կարծես գծի ու ծավալի արտահայտիչ զուգակցման որոշ նմանություններ ունենալով ռոմանական ու վաղ գոթական պատկերաքանդակների հետ: Նման ոճը Վայոց ձորում հատուկ է Աղջոց վանքի Ս. Ստեփանոս եկեղեցու մուտքի երկու կողմերի Պողոս և Պետրոս պատկերաքանդակներին, որոնք տիպաբանորեն նման են Լանգեդոկի Մուասսակի (Ֆրանսիա) մուտքի Պետրոսի և Եղիայի ռելիեֆներին:

Հովնաթան Հովնաթանյանի վրձնին է պատկանում հայոց հայրապետների ու եկեղեցու նշանավոր գործիչների մի շարք դիմանկարներ, այդ թվում և Եղիայի դիմանկարը: Այն, ինչպես բոլոր դիմանկարները, ունի նույն մակերեսը՝ շուրջ երկու մետր բարձրությամբ: Կրկնվում է ընդհանուր կոմպոզիցիան. ֆիգուրը կանգնած է ճակատային դիրքով, գլուխը փոքր-ինչ թեք, գլխի շուրջը՝ լուսապսակ: Այդ միանման կերպարները չունեն անհատական գծեր: Տարբերությունը զուտ արտաքին հատկանիշների մեջ է:

 

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

22.01.21
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․