1 Ապրիլ, ԴՇ, Մեծ Պահքի ԼԸ օր

Գրքեր

«Սամարացի կինը ջրհորի մոտ» տեսարանի պատկերագրությունը

Հովհաննես ավետարանիչը նկարագրում է, որ մի անգամ Հիսուս Հրեաստանից Գալիլեա մեկնելու համար անցնում է Սամարիայի քաղաքներից մեկի մոտով: Կեսօրի մոտ էր, շոգ ժամանակ, երբ Հիսուս, ճամփորդությունից հոգնած, նստեց Հակոբ նահապետի աղբյուրի մոտ՝ ջուր խմելու և հանգստանալու: Աշակերտները Նրա հետ չէին. գնացել էին քաղաք՝ ուտելիք գնելու: Ջրհորին մի սամարուհի է մոտենում՝ ջուր տանելու: Հիսուս նրանից խմելու ջուր է ուզում: Կինը զարմանում է. հրեաների համար անպատվություն էր սամարացու ձեռքից ջուր վերցնելը: «Եթե գիտենայիր Աստծո պարգևը և թե ո՛վ է, որ քեզ ասում է՝ ինձ խմելու ջուր տուր,- ասում է Հիսուս,- հավանաբար դու ինքդ կուզեիր նրանից, և նա քեզ կենսատու ջուր կտար: Ով որ խմի այն ջրից, որ Ես եմ տալու, հավիտյան չպիտի ծարավի: Նրա մեջ կլինի բխող ջրի աղբյուր հավիտենական կյանքի համար»: Այնուհետև Հիսուս խոսում է այն մասին, որ կինը հինգ ամուսին է ունեցել և ապրում է մի տղամարդու հետ, ով իր ամուսինը չէ: Կինը հասկանալով, որ իր առջև սովորական մեկը չէ, ասում է. «Տե՛ր, տո՛ւր ինձ այդ ջուրը, որպեսզի չծարավեմ և այստեղ չգամ ջուր հանելու» (Հովհ. 4:1-42):

Հայ միջնադարյան արվեստում «Սամարուհին ջրհորի մոտ» տեսարանի պատկերագրական կերպն իր արտացոլումն է գտել «Վեհափառի Ավետարանում» (10-11-րդ դդ., ՄՄ № 10780): Պատկերագրության հիմնական կառույցը հետևյալն է. կենտրոնում ջրհորն է, որի մի կողմում Քրիստոս է, մյուս կողմում՝ սամարուհին: Նկարաձևը պատմողական է, սամարուհու գլխավերևում գրված է կինը, սամարացի, կողքին ջրի սափորն է, Հիսուս՝ քարին նստած, ձեռքը պարզել է օրհնության դիրքով և ասում է՝ տուր ինձ ըմպէ: Ուշագրավ է միջնադարյան մեկնիչների խորհրդաբանական մեկնությունները: Վերջիններս գրում են, որ ճանապարհին նստելը Հիսուսի համեստությունն է խորհրդանշում, իսկ հոգնությունը՝ Նրա ճշմարտապես մարդ լինելը: Քրիստոսի համեստությունն է խորհրդանշում նաև այն, որ միայնակ է նստել ջրհորի մոտ և աշակերտներից ոչ ոք չի միացել՝ Նրան սպասավորելու:

Որոշ ձեռագրերում Քրիստոս նստած է ջրհորի մոտ քարաժայռին («Ութ մանրանկարիչների ավետարան», 13-րդ դ.): Ավելի ուշ՝ 17-րդ դ. նկարազարդված ձեռագրում ջրհորի տարածքը ծածկված է քարերով: Քրիստոս ծնկել է քարերի մեջ: Այս մանրանկարը երկմաս կառուցվածք ունի: Վերին մասում պայծառակերպությունն է, իսկ ներքևում՝ Քրիստոս և սամարուհին: Վերևում՝ Թաբոր լեռան վրա, Քրիստոս ցույց է տալիս Իր աստվածության լույսը, իսկ ներքևում՝ ջրհորի մոտ, սամարուհուն հայտնում է Իր՝ որպես Մեսիայի գալստյան մասին:

Միջնադարյան մանրանկարներում հանդիպում ենք պատկերների, որտեղ սամարուհին պարանով կապված դույլ է հանում ջրհորից: Քրիստոս պատկերվում է տեսարանի կենտրոնում՝ ջրհորից հանվող ջուրն օրհնելիս: Այս թեմայով վաղ շրջանի մանրանկարներում առավել ընդգծվել է այն պահը, երբ Քրիստոս խոսում է ջրի հոգևոր նշանակության՝ Սուրբ Մկրտության խորհրդի մասին: Ջրհորը մկրտության ավազանն է խորհրդանշում:

Այս շրջանի եվրոպական արվեստում ևս ընդգծվում է ջրհորից՝ որպես մկրտության ավազանից ջուր հանելը: Այստեղ ևս ջուրը մի նոր խորհուրդ է ստանում Քրիստոսի օրհնությամբ: Իսկ ըստ մեկ այլ պատկերագրական տարբերակի՝ Հիսուս ոչ թե օրհնում է հանվող ջուրը, այլ նստած է ջրհորին՝ խորհրդանշելով, որ Ինքն է կենդանություն պարգևող և անծարավելի ջուրը:

Հովհաննես ավետարանիչը գրում է, որ սամարուհին, ջրհորի մոտ թողնելով իր սափորը, շտապ քաղաք է գնում ու քաղաքացիներին լուր տալիս: «Եկե՛ք, տեսե՛ք,- ասում է նա,- մի մարդ կա, որ իմ բոլոր արածներն ասաց ինձ: Արդյոք նա՞ է Քրիստոսը» (Հովհ. 4:28-29): Մեկնաբանելով այս հատվածը՝ Ս. Գրիգոր Տաթևացին խորհրդանշական մեկնաբանություն է տալիս: Ըստ այդ մեկնության՝ կինը թողեց սափորը, որպեսզի արագ քաղաք հասնի, բացի այդ նա գիտեր, որ վերստին հետ է գալու և հետո նա թողեց ջրհորի ջուրը, որպեսզի Քրիստոսի ավետարանի հոգևոր ջուրը տարածի:

«Ութ մանրանկարիչների ավետարանում» և 17-րդ դարում նկարազարդված ավետարանում սամարուհու՝ ջրհոր գալը, քաղաք վերադառնալը, քաղաքի բնակիչներին ջրհորի մոտ բերելը արտահայտված է երկմաս կառուցվածքով. կենտրոնում ջրհորն է, նկարի ձախ անկյունում՝ ջրհորի դիմաց, քարաժայռին նստած է Քրիստոս: Նրա առջև սափորը ձեռքին կանգնած է սամարուհին: Խոսակցությունը պատկերված է ձեռքերի շարժումների միջոցով: Ջրհորից աջ պատկերված է այն պահը, երբ սամարուհին ջրհորի մոտ է թողել սափորը և գնացել է քաղաքի բնակիչներին կանչելու: Ըստ Հովհաննես ավետարանիչի՝ Հիսուսի և սամարուհու խոսակցության ժամանակ գալիս են աշակերտները և զարմանում, որ Նա խոսում է սամարուհու հետ:

Թորոս Տարոնացու 1307թ. նկարազարդած Գլաձորի ավետարանում պատկերագրական մեկ հարթության մեջ միաժամանակ պատկերվել են այս պատմության բոլոր երեք տեսարանները՝ սամարուհու հետ Քրիստոսի խոսելը, առաքյալների վերադառնալը և սամարացիների՝ Քրիստոսին տեսնելու գալը:

Մաշտոցի անվան Մատենադարանում պահպանվում է ուշ միջնադարի հայկական մանրանկարչության երևելի դեմքերից Մեսրոպ Խիզանցու (XVII դ. առաջին կես) ընդօրինակած ձեռագրերից վեցը: Ձեռագիր № 6785-ում է պատկերված «Սամարացի կինը ջրհորի մոտ և Ղազարոսի հարությունը» պատկերը (Ավետարան, 1607թ., Խիզան-Սպահան): Նկարիչը սիրել է շրջագայել. բացի Հայաստանից եղել է նաև հարևան երկրներում, շփվել մյուս ժողովուրդների արվեստի հետ, մի բան, որ զգացվում է նրա ստեղծագործություններում: Մեսրոպ Խիզանցու աշխատանքներում տեսանելի են դառնում եվրոպական նոր արվեստից ստացած տպավորությունները: Հիմնականում նա աշխատել է նմանվել XVII դարիի եվրոպական, հատկապես գերմանական փորագրության վարպետներին: Ազգային գեղանկարչության սովորույթներից նրա մոտ տեսնում ենք թերևս միայն կիլիկյան մանրանկարչության գունային ճոխության արձագանքները:

Չափազանց բնութագրական է նկարչի վրձնած «Սամարացի կինը ջրհորի մոտ» նկարը: Այն ուղղակի վերցված է եվրոպական տպագիր գրքի նկարազարդումներից: Սակայն սա չի նշանակում, թե հայ մանրանկարիչները, ընդօրինակելով տպագիր գրքերում եղած եվրոպացի նկարիչների աշխատանքները, յուրացնում էին այդ արվեստի կատարողական էությունը: Բոլորովի՛ն: Այդ ամենը, այսպես ասած, «ոտքի վրա» յուրացնել, բացարձակապես անհնարին էր: Եվրոպական արվեստն այդ մակարդակին հասել էր՝ անցնելով ստեղծագործական զարգացման երկար և ոչ դյուրին ճանապարհ:

Ձեռագրերը նկարազարդող հայ վարպետներն իրոք հրապուրված էին եվրոպական արվեստով, սակայն անկարող էին՝ յուրացնելու այդ արվեստի կառուցողական-ոճական բարդությունները, արտահայտելու մարդկանց մարմնի իրատեսական շարժման պլաստիկան, պահպանելու համաչափություններն ու անատոմիական կառուցվածքը, գունային նրբանցումներն ու ծավալը և, վերջապես, դիմապատկերների ներքին հոգեվիճակի արտահայտումը:

Այդ թերակատար կացությունը, սակայն, բոլորովին չէր խաթարում հայ արվեստագետների հեղինակությունը: XVI դ. վերջի և XVII դ. մի շարք տաղանդավոր վարպետներ, այդ թվում և Մեսրոպ Խիզանցին, քրիստոնեական-կանոնական պատմությունները, դրանց խորհրդաբանությունը, ողբերգականն ու միստիկան մեկնաբանելու համար ելակետ ունեցան պատկերների ոճավորման ու պայմանական ոչ սովորական միջոցները: Նման դեպքերում արդեն նկարիչների դերի ու գեղագիտական արժեքների չափանիշը պայմանավորվում է արվեստագետի ներաշխարհում ծնված սուբյեկտիվ «ներքին գաղափարի» ըմբռնումով, գունային յուրօրինակ հարաբերություններով, վիրտուոզ ինքնաբավ գծանկարով: Այդ անսովոր և անբնական թվացող ձևերում է դրսևորվում նկարի ընդհանուր ներդաշնակությունը:

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

 

25.01.20
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․