10 Օգոստոս, Բշ, Աստվածածնի պահքի Ա օր

Գրքեր

Անդամալույծի բժշկության պատկերագրական մեկնաբանությունը

Պատկերագրության մեջ Հիսուս Քրիստոսի հրաշքների դրվագները ներկայացված են ավելի հաճախ, քան առակները: Մանրանկարիչ Հովհաննես Խիզանցին № 3717 Ավետարանում մեկ մանրանկարում պատկերել է կույրի, դիվահարի, անդամալույծի բժշկումները և այրի կնոջ մեռած որդու հարության դրվագները: Երկմաս այս մանրանկարում Հիսուսը ներկայացված է երկու պատկերագրական դիրքով՝ նստած և կանգնած: Դիրքերի ընտրությունը թելադրված է ավետարանական տեքստով: Հիսուսը նստած է, երբ բժշկումները կատարվում են տան մեջ, և կանգնած, երբ հարության հրաշքը տեղի է ունենում դրսում:

Ուշագրավ է միջնադարի մանրանկարիչ Սարգիս Պիծակի «Բժշկության ավետարանը», որը լի է Քրիստոսի կյանքից առնված բժշկման տասնյակ դրվագներով: Այստեղ պատկերված են դիվահարներ, այսահարներ, անդամալույծներ, բորոտներ և կույրեր՝ բուժվելիս: «Բժշկության ավետարանում» միևնույն թեմայի երեք տարբեր մեկնաբանումների օրինակ է «Անդամալույծի բժշկումը»: Նկարիչը պատկերազարդել է Մարկոսի (2:2-11), Ղուկասի (5:17-26) և Հովհաննեսի (5:2-10) ավետարանների նույն թեման բովանդակող դրվագները և ամեն անգամ ցուցաբերել է նոր մոտեցում, ասես այլաբանորեն ներկայացնելով Կիլիկիայի պետության երեք փուլերը, երբ նրան օգնում էին, երբ նրա դեմ չարախոսում էին, վերջապես՝ երբ նրան թողել էին բախտի քմահաճույքին: Սարգիս Պիծակի նկարներում առկա են երանգավորումներ, որոնք բխում են երկրի սոցիալ-քաղաքական կացությունից: XIV դարում Կիլիկիայի Հայկական թագավորությունը բավարար ուժեր չուներ իր երկիրը թուրքմենների և մամելյուկների ասպատակություններից փրկելու: Դա այն ժամանակ էր, երբ հօդս էին ցնդում Կիլիկյան թագավորության պահպանման վերջին հույսերը, երբ բոլորը, այսպես կոչված, «բարեկամները»՝ Հռոմի պապը, խաչակիրները, մոնղոլները, լքում էին նրանց, իսկ 1348թ.-ի ժանտախտի համաճարակը սպառնալիքի տակ էր դնում Կիլիկիայի բնակչության ֆիզիկական գոյությունը: Այդ ավետարանով Պիծակն, ասես, օգնություն էր հայցում Աստծուց, որ գթա իր օրհասն ապրող հայկական վերջին թագավորությանը: Եվ քաղաքական այս կացությունը այլաբանորեն իր արտահայտությունն է գտել Սարգիս Պիծակի նկարներում: Խոսելով Սարգիս Պիծակի արվեստի մասին՝ Ս. Տեր-Ներսիսյանը գրում է. «Ամենօրյա կյանքը միախառնվում է ավետարանական տեսարաններին, և դա թույլ է տալիս Սարգիս Պիծակի մեջ կռահելու մի այնպիսի արվեստագետի, որի արվեստը չի հենվում միայն տրադիցիայի վրա, մի մարդու, որը գիտի իրականությունը և որն ընդունակ է դիտելու»:  

Մարկոսի ավետարանում պատմվում է, որ մինչ Հիսուսը քարոզում էր մի տան մեջ, որը լեփ-լեցուն էր ժողովրդով, չորս հոգով նրա մոտ մի անդամալույծ են բերում: Բայց չկարողանալով ներս մտնել, նրանք բարձրանում են տանիք և առաստաղից իջեցնում անդամալույծի մահիճը: Հիսուսը, տեսնելով նրանց հավատը, թողություն է տալիս անդամալույծի մեղքերին և իմանալով, որ դպիրներն իրեն չարախոսում են, ասում է. «Քեզ ասեմ, ա՛ռ զմահիճս՝ ել առաջի ամենեցուն…»: Պիծակն այս դրվագն արտահայտող պատկերում շեշտը դրել է Հիսուսի, անդամալույծի և նրան բերող չորս հոգու վրա: Պատկերված է վեց ֆիգուր: Ընդ որում, երկուսը բռնել են կարմիր պարանը, որն անցկացված է մահճի տակից, մյուս երկուսը՝ մահիճը: Մահճին տրված է հորիզոնական դիրք: Դա արդեն խամրած կարմիրով եզրագծված մի երկարավուն ուղղանկյուն է, որի մեջ ամփոփված է անդամալույծը: Մահճի և անդամալույծի հորիզոնական պատկերի վրա ուղղահայաց բարձրանում է տունը խորհրդանշող կամարաձև մի դուռ, երկու կողմում սյուներ՝ կանաչ ու ոսկեգույն ուրվագծով: Դռան վերևում նշված է կտուրը՝ ոսկերանգ օխրայի երանգով, վրան՝ արաբական տառերի ձևով սև գույնի խազեր: Դռան կապտականաչ ֆոնին Հիսուսի կիսանդրին է՝ լուսապսակով: Հիսուսի գլուխը փոքր-ինչ հակված է դեպի անդամալույծի գլուխը, Նա աջով օրհնության ժեստ է անում, ընդ որում ձեռքը ուրվանկարված է կարմիրով և դուրս է եկել տան սահմանից: Մահիճը բռնած երկու պերսոնաժները նկարված են կիսանդրիով: Նրանց գլուխների շարժումը անկաշկանդ է: Այստեղ հինգ ֆիգուրներ՝ իրենց գլուխների ուղղվածությամբ, Հիսուսի ու տան շուրջը յուրակերպ շրջանաձև ռիթմ են ստեղծում: Նկարը որմնանկար է հիշեցնում:

Անդամալույծի բժշկումը ներկայացնող երկրորդ պատկերում նա այլևս օգնողներ չունի: Ավելին, հավատը, որի վրա հիմնված էր անդամալույծը, ենթարկվում է ծաղրի: («Սկսան խորհել դպիրք և փարիսեցիք և ասեն: Ո՞վ է սա, որ խօսի զհայհոյութիւնս. ո՞վ կարէ թողուլ զմեղս, բայց բայց միայն Աստուած»): Բայց այստեղ հավատացողի հետ է Հիսուսը, թեև նրանց միջև կանգնած է փարիսեցու ծռմռված կիսաֆիգուրը: Այս նկարը նախորդի պես պայմանական է, մեծապես հարմարեցված տեքստին: Նկարի վերևում կա երկու տող տեքստ, երկրորդ տողի «տուն քո» արտահայտությունը մտնում է կոմպոզիցիայի բաց տարածության մեջ, իրենով իսկ լրացնում նկարի վերին մասի աղեղնաձև պարապը: Դրանք այն տողերն են, որ կազմում են նկարի բովանդակությունը: «…Ասէ ցանդամալոյծն. Քեզ ասեմ՝ արի ա՛ռ զմահիճս քո, եւ երթ ի տուն քո»: Նկարը ներքևում շարունակվում է պայմանական նախշագծով, որն աջում անկյուն կազմելով, սյունաձև բարձրանում է մինչև վերևից երկրորդ տողը՝ շրջափակելով նկարը: Սյունն ավարտվում է երկնագույն գնդով: Նկարի ձախակողմյան մասում Հիսուս Ինքն է իրենով փակում ամբողջ նկարը:

Ներկայացված է չորս գործող անձ: Ձախում Հիսուսն է, որ ամենախոշորն է, նրանից աջ՝ աշակերտը, ապա՝ մի փարիսեցի, վերջապես անդամալույծը՝ կանգնած և բռնած մահիճը: Հիսուսը նկարված է ամբողջ հասակով: Երկու ոտքն էլ ցած են հորիզոնական վարի գծից: Փոքր-ինչ ետ տարած աջ ոտքի բարձրությամբ ձգվում է ծիրանագույն պարեգոտը: Այն, ընդգծելով ոտքի ճկուն ձևը, բարձրանում է մինչև ձախակողմյան՝ թևքի վրայից իջնող փեշը, որի շնորհիվ կապույտ տունիկան ստանում է գրեթե ուղղանկյուն եռանկյան ձև, ապա ձախ թևքից, տունիկայի առջևով, իջնում է իբրև երկայն քղանցք՝ ծածկելով Հիսուսի և աշակերտի միջև եղած բաց տարածությունը: Դեմքը նկարվում է սահմանափակ երանգավորումներով, մազերը՝ իր նախասիրած ձևով, շագանակագույն նախաներկի վրա սև համարձակ մազագծերով:

Աշակերտի ֆիգուրը նկարված է Հիսուսի օրհնող աջից ցած: Նրա գլխի շուրջ պահպանված է ոսկի լուսապսակի մնացորդը: Աշակերտի և փարիսեցու ոտքերը հատված են ազդրերից: Բարդ շարժումով է նկարված փարիսեցին: Նա դրել է բուն Հայաստանին հատուկ գլխանոց՝ փակեղ, կարմիր գույնի: Նրա գլուխը երեք քառորդով հակված է դեպի Հիսուսը՝ փոքր-ինչ թեքված ձախ: Փակեղի տակից նուրբ նշված են փարիսեցու ալեխառն մազերը: Մազերի և մորուքի արծաթագույն սպիտակի վրա կոնտուրն ամբողջացնող՝ տեղ-տեղ զուգահեռ, տեղ-տեղ ձվաձև միացող գծերով նշված է մորուքի ու մազերի ձևը: Նա հագել է բաց ուլտրամարինի երեք երանգով նկարված հագուստ: Ալիքաձև կոր ծալքերը ներքին վրդովմունք և պոռթկում են արտահայտում: Երկու ձեռքն էլ ուղղված են դեպի անդամալույծը, ասես բողոքում է. «Ո՞վ է սա, որ խօսի զհայհոյութիւնս. ո՞վ կարէ թողուլ զմեղս, բայց միայն Աստուած»:

Աջ կողմում նույնպիսի բարդ շարժումով նկարված է անդամալույծը, որի սրունքները հատվում են ցածի հորիզոնական գծով: Հիսուսը և անդամալույծը կոմպոզիցիայի գլխավոր պերսոնաժներն են: Անդամալույծի հագուստը սխեմատիկ ծալքերով կանաչ գուներանգներով նկարված մի վերացական հարթություն է, օձիքը բոլորաձև, սրունքները՝ կարմիր: Նրա գլխի ետևով տարած աջ ձեռքը ասես դիտավորյալ կտրված լինի ծոծրակի ետևում և վերստին շարունակված՝ բռնելով մահիճը: Դա ավելի է ուժեղացնում շարժումը և շեշտում բովանդակությունը: Նա ձախ ձեռքով ևս բռնել է մահիճը:

Մահիճը սանդղաձև է, կապույտ և կարմիր գույներով: Կապույտը ցույց է տալիս մահճի ճաղերը, իսկ կարմիրը՝ պաստառը: Կապույտը երկերանգ է, օգտագործված է ոսկե ուրվագիծ: Անդամալույծը մահիճը բռնել է ուղղահայաց դիրքով, դեմքը ապշահար թեքած դեպի Հիսուսը, զարմացած իրեն պատահած հրաշքից, պատրաստ իսկույն կատարելու Հիսուսի ասածը՝ «Ել եւ գնա»:

Երրորդ նկարում արդեն անդամալույծը պատկերված է միայնակ, տեքստի վերին աջ անկյունում: Մինչդեռ նույն ձեռագրի նախկին ավետարաններում նկարված անդամալույծների պատկերների կոմպոզիցիան հարուստ է, պատմողական, մի քանի պերսոնաժներով և Հիսուսով հանդերձ: Անդամալույծը ներկայացված է միայնակ, ինչպես հայ ժողովուրդն էր այդ ժամանակաշրջանում, ինչպես ասված է տեքստում. «Տէ՛ր, ոչ զոք ունիմ»: Ուստի Հիսուսի ձեռքով առողջացած միայնակը պտտում է իր մահիճը: Իսկ Հիսուսն անհետացել է: Գիտակցաբար, թե ենթագիտակցորեն, նկարիչն, ասես, այդ տեսարանով անմիջականորեն արձագանքում է հայ ժողովրդի այն միայնակ վիճակին, երբ նա զրկվել էր իրեն սատար հանդիսացած բոլոր ուժերից և ակնկալում էր նախախնամության օգնությունը: Կիլիկյան Հայաստանն արդեն իրենից քաղաքական ուժ գրեթե չէր ներկայացնում, մի փոքր հողմ, և նա փուլ կգար: Նա նման էր անդամալույծի, որ պտտում էր իր մահիճը: Եվ իրոք, կիլիկյան տարազով անդամալույծի ամբողջ շարժումը, յուրաքանչյուր դետալ, նույնիսկ պատկերված ուղղահայաց սյունը, ասես ընդգծում են այն հիմնական միտքը, թե՝ «եւ հարեաւ, առ զմահիճս իւր եւ շրջէր»:  

 

Կազմեց Գայանե Սուգիկյանը

10.08.19
ԲաԺանորդագրվել
Ընթերցել նաև
Օրհնությամբ ՝ ԱՀԹ Առաջնորդական Փոխանորդ Տ․ Նավասարդ Արքեպիսկոպոս Կճոյանի
Կայքի պատասխանատու՝ Տեր Գրիգոր քահանա Գրիգորյան
Կայքի հովանավոր՝ Անդրանիկ Բաբոյան
Web page developer A. Grigoryan
Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են Զորավոր Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի 2014թ․